Με τον πλανήτη να βρίσκεται ακόμη στη σκιά της πανδημίας του COVID-19, παρά το γεγονός ότι η χώρα μας βγαίνει δειλά-δειλά από το δεύτερο ολικό της lockdown, είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς τι επιπτώσεις θα έχει αυτή η κρίση. Εκτός, όμως, από τις οικονομικές, κοινωνικές αλλά και ψυχικές του συνέπειες, ο κορονοϊός αποκάλυψε και μια ακόμη ανισότητα που υπάρχει εδώ και πολλά χρόνια και επηρεάζει δισεκατομμύρια ανθρώπους, το λεγόμενο ψηφιακό χάσμα.
Η αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπου και υπολογιστών έχει αυξηθεί σημαντικά στην εποχή μας και ιδιαιτέρως από τις αρχές του 21ο αιώνα. Η ικανότητα πρόσβασης σε υπολογιστές και στο Διαδίκτυο γίνεται όλο και πιο σημαντική και είναι πλέον ένα απαραίτητο κομμάτι όχι μόνον της καθημερινής μας ζωής αλλά και του κόσμου γενικότερα. Ωστόσο, δεν έχουν όλοι πρόσβαση σε αυτήν την τεχνολογία, και αυτό ακριβώς είναι και η ιδέα του «ψηφιακού χάσματος», το οποίο αναφέρεται στο αυξανόμενο χάσμα μεταξύ των μειονεκτούντων μελών της κοινωνίας, ιδίως των φτωχών, των αγροτικών πληθυσμών, των ηλικιωμένων και των ατόμων με ειδικές ανάγκες, αλλά και της γενικότερης μερίδας του παγκόσμιου πληθυσμού που δεν έχει πρόσβαση ούτε σε υπολογιστές και άλλα τεχνολογικά μέσα ούτε στο Διαδίκτυο. Αντιθέτως, οι πλούσιοι, η μεσαία τάξη και όσοι ζουν σε αστικές και προαστιακές περιοχές, ειδικά της Δύσης και σε αναπτυγμένες χώρες, είναι αυτοί που έχουν πρόσβαση.
Το ψηφιακό χάσμα δεν είναι κάτι καινούργιο όμως. Αντιθέτως, υπάρχει εδώ και αρκετά χρόνια και μάλιστα, σύμφωνα με μια έρευνα της εταιρίας Alliance for Affordable Internet (γνωστή και ως A4AI), το 2019 περίπου 3 δισεκατομμύρια άτομα σε όλο τον κόσμο δεν ήταν ακόμη συνδεδεμένα με κανέναν πάροχο ή μέσο Διαδικτύου. Το νούμερο αυτό απεικονίζει συγκριτικά, σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου ενήλικου πληθυσμού ολόκληρου του πλανήτη και υπογραμμίζει το γεγονός ότι η ανισότητα αυτή εξακολουθεί να υπάρχει και δεν έχει υποχωρήσει ακόμη.
Πρέπει να καταλάβουμε όμως και ποια είναι τα αίτια που προκαλούν, επηρεάζουν και ενισχύουν το ψηφιακό χάσμα ανάμεσα σε συγκεκριμένες ομάδες ατόμων καθώς και τις συνέπειες του. Σύμφωνα, λοιπόν, με μια μελέτη που διενεργήθηκε στην Αμερική από την Εθνική Διοίκηση Τηλεπικοινωνιών και Πληροφοριών (National Telecommunications and Information Administration – NTIA), με τίτλο “Falling Through the Net: Defining the Digital Divide (1984-1998)”, το χάσμα διευρύνεται κυρίως στις ήδη τεταμένες οικονομικές και φυλετικές γραμμές, ενώ μεγάλη σημασία έχουν και η εκπαίδευση του ατόμου, η ηλικία του, η εργασία του και φυσικά ο τόπος/χώρα κατοικίας του.
Πιο συγκεκριμένα, τα επίπεδα εισοδήματος των νοικοκυριών παίζουν έναν πολύ σημαντικό ρόλο στο διευρυνόμενο χάσμα, και έχουν βεβαίως άμεση συσχέτιση και με την εκπαίδευση. Με βάση τη μελέτη του NTIA μάλιστα, το χάσμα μεταξύ των ομάδων υψηλότερου και χαμηλότερου εισοδήματος έχει αυξηθεί κατά 29% τα τελευταία χρόνια. Έχει παρατηρηθεί ότι τα νοικοκυριά που κερδίζουν εισόδημα άνω των 75.000 $ τον χρόνο είναι 20 φορές πιο πιθανό να έχουν πρόσβαση στο Διαδίκτυο στο σπίτι από ότι τα νοικοκυριά με χαμηλότερα επίπεδα εισοδήματος, και 10 φορές πιο πιθανό να έχουν υπολογιστή εάν ζουν στην πόλη ή την προαστιακή περιοχή από ό, τι στην αγροτική περιοχή. Λόγω των χαμηλότερων εισοδημάτων, οι φτωχές γειτονιές δεν διαθέτουν τις κατάλληλες και αναγκαίες υποδομές, σε αντίθεση με τις πιο εύπορες περιοχές. Οι τηλεπικοινωνιακές εγκαταστάσεις είναι πιο εύκολα διαθέσιμες για πλουσιότερες κοινότητες και κάνουν πιο ελκυστικές αυτές τις περιοχές στις αναπτυσσόμενες εταιρείες για να εγκατασταθούν εκεί. Ως αποτέλεσμα, η φτώχεια και ο υποβιβασμός που χαρακτηρίζουν συνήθως τις λιγότερο τυχερές γειτονιές τις καθιστούν και λιγότερο ελκυστικές για επενδύσεις από εξωτερικές εταιρείες, επιδεινώνοντας περαιτέρω το χάσμα.
Επιπρόσθετα, το εισόδημα, όπως και η δουλειά του ατόμου, συνδέεται άμεσα και με την εκπαίδευση, όπου η διεύρυνση των επιπέδων εκπαίδευσης φαίνεται να ενισχύει αντιστοίχως και το ψηφιακό χάσμα. Συγκεκριμένα, νοικοκυριά με υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης είναι όλο και πιο πιθανό να έχουν πρόσβαση και να χρησιμοποιούν τους υπολογιστές και το Διαδίκτυο. Μάλιστα, έχει παρατηρηθεί ότι όσοι έχουν πτυχία ή και υψηλότερες πανεπιστημιακές αξιώσεις (μεταπτυχιακό, διδακτορικό κ.α.) έχουν 10 φορές περισσότερες πιθανότητες να έχουν πρόσβαση στο Διαδίκτυο στον χώρο εργασίες τους από ό, τι εκείνοι με μια απλή δευτεροβάθμια μόρφωση. Μια μελέτη που διεξήχθη από το NTIA από το 1997 έως το 1998 διαπίστωσε ότι το χάσμα στη χρήση υπολογιστών και στην πρόσβαση στο Διαδίκτυο διευρύνθηκε 7,8% και 25% αντίστοιχα, μεταξύ εκείνων με τη μεγαλύτερη και τη λιγότερη εκπαίδευση. Επίσης, κατά τη διάρκεια της περιόδου 1989-1997, το ψηφιακό χάσμα έφτασε σε πενταπλάσια αύξηση (από διαφορά 8,6% σε 46,3%) μεταξύ αυτών των νοικοκυριών με το χαμηλότερο και το υψηλότερο εκπαιδευτικό επίπεδο. Αυτό το αποτέλεσμα μπορεί να εξηγηθεί σε μεγάλο βαθμό ως προς τα πολύ χαμηλά ποσοστά διείσδυσης που παρουσίασαν τα λιγότερο μορφωμένα νοικοκυριά το 1989. Αυτό το μοτίβο ισχύει γενικά σε αγροτικές, αστικές ή κεντρικές περιοχές, με τη μεγαλύτερη ανισότητα φυσικά να εντοπίζεται στα αγροτικά περιβάλλοντα.
Οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες αυτές γίνονται ακόμη πιο έντονες όμως και από την πανδημία του COVID. Συγκεκριμένα, με βάση μια έρευνα του Ινστιτούτου Greenlining που έγινε τον Ιούνιο του 2020 στην Καλιφόρνια, σχεδόν το 22% των Καλιφορνέζων δεν είναι συνδεδεμένοι ή δεν είχαν σωστή πρόσβαση στο Διαδίκτυο, συνήθως επειδή η πρόσβαση στο Διαδίκτυο κοστίζει πάρα πολύ και δεν είναι δυνατόν για πολλές οικογένειες να πληρώσουν το ζητούμενο ποσό ώστε να έχουν τις υπηρεσίες αυτές διαθέσιμες. Αυτό το οικονομικό εμπόδιο επηρεάζει περισσότερο τις οικογένειες και τις κοινότητες μειονοτήτων και ειδικά αυτές με χαμηλό εισόδημα. Τα πλουσιότερα νοικοκυριά της Καλιφόρνιας έχουν 16 φορές περισσότερες πιθανότητες να έχουν πρόσβαση στο σπίτι στο Διαδίκτυο από τα φτωχότερα. Επιπλέον, οι υπηρεσίες παροχής του Διαδικτύου και των αντίστοιχων υπηρεσιών του είναι λιγότερο ευρέως διαθέσιμες σε περιοχές με χαμηλό εισόδημα και κοινότητες μειονοτήτων, με τα πιο σοβαρά ελλείμματα να παρατηρούνται σε ομάδες που συνδυάζουν τη φτώχεια και ένα μεγάλο ποσοστό Αφρο-αμερικάνων κατοίκων.
Το ψηφιακό χάσμα έχει φυσικά επιπτώσεις και στις σχέσεις των ανθρώπων μεταξύ τους. Κοινωνικές ιστοσελίδες και μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook και το Instagram, διευκολύνουν συχνά την επικοινωνία και τη διατήρηση της επαφής με φίλους και συγγενείς, αφού πρακτικά καταργούν την απόσταση που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα τους. Η τεχνολογία έχει μεγάλη επιρροή στα επίπεδα των σχέσεων μεταξύ των μελών της κοινωνίας, καθώς προκύπτουν νέες κοινωνικές ευκαιρίες όταν τις συμπεριλαμβάνουμε στις σχέσεις μας. Οι χρήστες μπορούν πλέον να διατηρούν επαφή με φίλους ή ακόμη και να κάνουν νέους φίλους, εύκολα και γρήγορα. Η πρόσβαση στο Διαδίκτυο προσφέρει στα άτομα πρόσβαση σε ένα ευρύτερο φάσμα ευκαιριών, οξύνοντας όμως έτσι την κοινωνική και οικονομική ανισότητα μεταξύ εκείνων που έχουν αυτήν τη δυνατότητα και εκείνων που δεν την έχουν.
Έτσι, το ψηφιακό χάσμα έχει συμβάλει σημαντικά στη διαστρωμάτωση μιας κοινότητας η οποία χωρίζεται σε δύο κατηγορίες ατόμων: αυτούς με πρόσβαση στο Διαδίκτυο και αυτούς που δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις υπηρεσίες του, είτε λόγω ζητημάτων προσιτότητας (οικονομικής ή κοινωνικής), είτε λόγω έλλειψης ψηφιακής παιδείας. Συνεπώς εκείνοι με περιορισμένη πρόσβαση στην τεχνολογία συνεχίζουν να υστερούν σε αναπτυξιακά θέματα κι συχνά έρχονται αντιμέτωποι με το ζήτημα του κοινωνικού αποκλεισμού, ειδικά οι μεγαλύτερες ηλικιακά γενιές. Μια μελέτη μάλιστα του 2005, με τίτλο “Innovations in Technology and Aging Introduction” διαπίστωσε ότι μόνο το 26% των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω ήταν χρήστες του Διαδικτύου, σε σύγκριση με το 67 % στην ηλικιακή ομάδα 50-64 και 80% στην ηλικιακή ομάδα 30-49 ετών. Αυτό έχει συνεπώς σαν αποτέλεσμα συχνά να νιώθουν εντελώς αποκομμένοι από τις οικογένειες τους και τους συνανθρώπους τους, ειδικά εν μέσω της πανδημίας, όπου μιας και ανήκουν στις ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες, πρέπει να μείνουν εγκλεισμένοι στα σπίτια τους για να προστατευτούν. Αν, όμως, οι ηλικιωμένοι γνώριζαν και μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το Διαδίκτυο θα μπορούσαν να επωφεληθούν από αυτό, χρησιμοποιώντας το για να έχουν πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με την υγεία τους ή να χρησιμοποιούν υπηρεσίες τηλεϊατρικής, να κάνουν ηλεκτρονικές αγορές και να έχουν πρόσβαση στις ηλεκτρονικές υπηρεσίες που παρέχουν οι τράπεζες καθώς επίσης και να παραμένουν σε επαφή με τους φίλους ή τους συγγενείς τους χρησιμοποιώντας email ή διάφορα κοινωνικά δίκτυα.
Εύκολα, λοιπόν, μπορεί να συμπεράνει κανείς πως το ζήτημα του «ψηφιακού χάσματος» δεν μπορεί να αγνοηθεί και με την τεχνολογία να εξελίσσεται συνεχώς, οι ανισότητες που προκύπτουν και επηρεάζονται από αυτό, συνεχώς θα οξύνονται. Σε μια κοινωνία όμως, όπως η δική μας, όπου η κατανομή του πλούτου είναι ήδη σε μεγάλο βαθμό ανισοβαρής, η πρόσβαση στους υπολογιστές και στο Διαδίκτυο αντισταθμίζει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Για την καταπολέμηση αυτού του ζητήματος, πρέπει να υπάρχει μια παγκόσμια συνεργασία και κοινές δράσεις όχι μόνο μεταξύ κυβερνήσεων αλλά και εταιρειών τηλεπικοινωνίας καθώς και διεθνών οργανισμών, ώστε να διασφαλιστεί ότι όλοι θα μπορούν να συνδεθούν στο Διαδίκτυο καταργώντας εμπόδια, όπως οι ακριβές τιμές, και να εξασφαλιστεί η αξιόπιστη συνδεσιμότητα περιοχών και πληθυσμών που βρίσκονται σε μειονεκτική θέση.
Βιβλιογραφία:
- US’s digital divide ‘is going to kill people’ as Covid-19 exposes inequalities, 2020 (https://www.theguardian.com/world/2020/apr/13/coronavirus-covid-19-exposes-cracks-us-digital-divide)
- MARTIN HILBERT, “THE BAD NEWS IS THAT THE DIGITAL ACCESS DIVIDE IS HERE TO STAY”, 2016 (http://www.martinhilbert.net/the-bad-news-is-that-the-digital-access-divide-is-here-to-stay/)
- National Telecommunications and Information Administration, “Falling Through the Net: Defining the Digital Divide” (https://www.ntia.doc.gov/legacy/ntiahome/fttn99/appendix.html#d)
- ON THE WRONG SIDE OF THE DIGITAL DIVIDE LIFE WITHOUT INTERNET ACCESS, AND WHY WE MUST FIX IT IN THE AGE OF COVID-19, 2020 (https://greenlining.org/publications/online-resources/2020/on-the-wrong-side-of-the-digital-divide/)
- Journal of Medical Internet Research: “The Digital Divide Among Low-Income Homebound Older Adults”, 2013 (https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3650931/)
- International Center for Journalist, “Journalism and the Pandemic: A Global Snapshot of Impacts”, 2020 (https://www.icfj.org/sites/default/files/2020-10/Journalism%20and%20the%20Pandemic%20Project%20Report%201%202020_FINAL.pdf)
Ευρυδίκη Παπανικολάου, Φοιτήτρια Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ
