Ο Α’ Παγκόσμιος πόλεμος αποτέλεσε μια από τις μεγαλύτερες και καταστροφικότερες συγκρούσεις στη σύγχρονη ανθρώπινη ιστορία. Η αιματοχυσία ξεκίνησε μια μέρα σαν αυτή, στις 28 Ιουλίου του 1914, με την Αυστροουγγαρία να κηρύττει τον πόλεμο κατά της Σερβίας. Ο πόλεμος αυτός ονομάστηκε “Α’ Παγκόσμιος” ή “Μεγάλος Πόλεμος” λόγω της έκτασης που πήρε, καθώς στις συγκρούσεις συμμετείχαν όλες οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής, ακόμα και εκτός των Ευρωπαϊκών συνόρων. Ας το πάρουμε, όμως, από την αρχή, μελετώντας τα πραγματικά αίτια των εχθροπραξιών, τις συνέπειες, αλλά και τις θέσεις της χώρας μας μέσα στα “αιματοβαμμένα” χαρακώματα.
Όπως συμβαίνει στις περισσότερες περιπτώσεις, τα αίτια ενός πολέμου είναι αρκετά βαθιά. Μια σπίθα, όμως, είναι αρκετή για να πυροδοτήσει την έναρξη των εχθροπραξιών, όπως και έγινε τον Ιούλιο του 1914. Ο αρχιδούκας Φραγκίσκος Φερδινάνδος της Αυστρίας επισκέφθηκε με τη σύζυγο του το Σαράγεβο (σημερινή Βοσνία-Ερζεγοβίνη). Τα συγκεκριμένα εδάφη είχαν προσαρτηθεί στην Αυστροουγγαρία το 1908, προκαλώντας την οργή των Σέρβων εθνικιστών, οι οποίοι ζητούσαν την προσάρτηση τους στην Σερβία. Στις 28 του ίδιου μήνα, το ζεύγος συμμετείχε σε μια αυτοκινητοπομπή. Ο νεαρός φοιτητής Γκαβρίλο Πρίντσιπ, μέλος μιας εθνικιστικής ομάδας, κατάφερε να πυροβολήσει εξ επαφής το ζευγάρι, έξω από το δημαρχείο του Σαράγεβο, και να τους δολοφονήσει. Το γεγονός αυτό ήταν αρκετό για να πυροδοτήσει ένα μπαράζ εξελίξεων, χωρίζοντας την Ευρώπη (αλλά και την υπόλοιπη υφήλιο) σε στρατόπεδα. Η Αυστροουγγαρία με την υποστήριξη της Γερμανίας αποτέλεσαν τις “Κεντρικές Δυνάμεις”. Στο αντίπαλο στρατόπεδο, στο πλευρό της Σερβίας τάχθηκε η Ρωσία, η Αγγλία, η Γαλλία, το Μαυροβούνιο, η Ρουμανία, η Πορτογαλία, η Ιταλία, το Βέλγιο, η Κίνα και οι Η.Π.Α, δημιουργώντας την “Αντάντ”. Η Ελλάδα, αν και συμμετείχε στον πόλεμο, αποτέλεσε μια ιδιάζουσα περίπτωση στην οποία θα αναφερθούμε μετέπειτα.
Η διπλή δολοφονία αποτέλεσε απλά την αφορμή, με τα αίτια να εμφανίζονται δεκαετίες πριν. Η σταδιακή διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η δημιουργία νέων κρατών στα Βαλκάνια έδινε στην Ρωσία την ευκαιρία εξόδου στη Μεσόγειο, διαδραματίζοντας παράλληλα ρόλο-προστάτη για τους ορθόδοξους λαούς της περιοχής. Αντίθετες με αυτό το ενδεχόμενο ήταν η Γερμανία και η Αυστροουγγαρία, με την τελευταία να ανταγωνίζεται την Ρωσία για την κυριαρχία στα Βαλκάνια. Επιπλέον, η Γερμανία βρισκόταν σε διαρκή σύγκρουση τόσο με την Γαλλία, όσο και με την Αγγλία. Με την μεν Γαλλία λόγω των εδαφών που περιήλθαν σε γερμανική κυριαρχία μετά τον γαλλογερμανικό πόλεμο του 1870, με τη δε Αγγλία λόγω του εμπορικού ανταγωνισμού στις παγκόσμιες αγορές. Έτσι, καταλαβαίνουμε πως οι συνθήκες που επικρατούσαν μέσα στα ευρωπαϊκά όρια ήταν έτοιμες να προκαλέσουν μια “πολεμική πυρκαγιά” και το μόνο που απέμενε ήταν μια σπίθα. Ο Αύγουστος του 1914 αποτέλεσε έναν “καυτό” μήνα, με την Γερμανία να ανοίγει πολλαπλά μέτωπα ανα την υφήλιο.
Ας δούμε, όμως, τις συνθήκες που επικρατούσαν το ίδιο διάστημα στην Ελλάδα. Η χώρα, με την νίκη της στους Βαλκανικούς Πολέμου, κατάφερε να αυξήσει τα εδάφη της κατα 70% και, σχεδόν, να διπλασιάσει τον πληθυσμό της. Ωστόσο, οι χαρές αυτές δεν κράτησαν για πολύ. Η έναρξη του πολέμου δημιούργησε διάσταση απόψεων ανάμεσα στον Πρωθυπουργό, Ελευθέριο Βενιζέλο, και τον Βασιλιά, Κωνσταντίνο Α’. Σύμφωνα με τον Βενιζέλο, η Ελλάδα έπρεπε να ταχθεί στο πλευρό της Σερβίας λόγω συμβατικής υποχρέωσης. Ο Βασιλιάς, ωστόσο, θεωρούσε πως η υποχρέωση προς την Σερβία αφορούσε μόνο επίθεση από άλλη Βαλκανική δύναμη. Η αλήθεια είναι πως η διαφορά απόψεων ανάμεσα στους δύο ηγέτες είχε άλλα αίτια. Ο Πρωθυπουργός, από την μεριά του, θεωρούσε πως οι δυνάμεις της “Αντάντ” θα έβγαιναν κερδισμένες από την παγκόσμια συμπλοκή και η χώρα θα έπρεπε να πολεμήσει στο πλευρό τους για να πετύχει το εθνικό της συμφέρον. Αντίθετα με τον Βενιζέλο, ο Κωνσταντίνος ήταν υπέρμαχος της ουδετερότητας, υποστηρίζοντας ότι οι κρατικές δυνάμεις θα έπρεπε να επικεντρωθούν στην ανασύνταξη και στην αφομοίωση των νέων κατοίκων και των εδαφών. Επιπλέον, δεν πρέπει να λησμονούμε τόσο τις οικογενειακές σχέσεις του Κωνσταντίνου με τον Γερμανό αυτοκράτορα, όσο και τον θαυμασμό που έτρεφε για την Γερμανική κουλτούρα.
Η διαμάχη αυτή, η οποία έμεινε στην ιστορία ως “εθνικός διχασμός”, κατάφερε να χωρίσει τους Έλληνες σε “Βενιζελικούς” και “Βασιλικούς”. Το φθινόπωρο του 1914, η Οθωμανική Αυτοκρατορία συντάσσεται στο πλευρό της Γερμανίας και οι δυνάμεις της Αντάντ προχώρησαν σε ναυτική αποστολή με στόχο την κατάληψη των στενών των Δαρδανελίων. Ο Βενιζέλος θέλησε να στηρίξει την προσπάθεια των Αγγλογάλλων στην εκστρατεία της Καλλίπολης. Η άρνηση, ωστόσο, του Βασιλιά και του Γενικού επιτελείου του για συμμετοχή στις συγκρούσεις, τον οδήγησε σε παραίτηση. Μερικούς μήνες μετά, ο Ελληνικός λαός στήριξε έμπρακτα τον κρητικό πολιτικό στις εκλογές του Ιουνίου και τον επανέφερε στην πρωθυπουργία. Η δεύτερη θητεία του, όμως, δεν κράτησε για πολύ. Ο Βενιζέλος και το κοινοβούλιο, βλέποντας την Βουλγαρία να συμμαχεί με τις “Κεντρικές Δυνάμεις”, αποφάσισαν την αποστολή στρατεύματος στη Σερβία. Ο Κωνσταντίνος στάθηκε για άλλη μια φορά εμπόδιο, εξαναγκάζοντας τον πρωθυπουργό σε παραίτηση.
Ωστόσο, ακόμα και έτσι, ο Βενιζέλος δεν θα έμενε άπραγος. Οι βλέψεις του ταυτίζονταν με το εθνικό συμφέρον και δεν θα άφηνε κανέναν να σταθεί εμπόδιο. Έτσι, προσκαλεσε τις δυνάμεις της Αντάντ να αποβιβαστούν στην Θεσσαλονίκη, με την περιοχή να διαδραματίζει καίριο ρόλο στα στρατηγικά σχέδια των συμμάχων. Την άνοιξη του 1916, οι Γερμανο-βουλγαρικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Αν. Μακεδονία, πραγματοποιώντας σφαγές εις βάρος των κατοίκων. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε έντονη δυσαρέσκεια και λίγους μήνες αργότερα εκδηλώθηκε το πολιτικο-στρατιωτικό κίνημα της “Εθνικής Άμυνας”, το οποίο και δημιούργησε κυβέρνηση στην Θεσσαλονίκη με αρχηγό τον Βενιζέλο. Η κίνηση αυτή κατάφερε να χωρίσει, κυριολεκτικά, την χώρα σε δύο κομμάτια: Το “κράτος των Αθηνών”, το οποίο διατηρούσε την ουδέτερη στάση του αρχηγού του, βασιλιά Κωνσταντίνου, και το “κράτος της Θεσσαλονίκης”, το οποίο παρείχε στήριξη στην “Αντάντ”. Ο διαχωρισμός, όμως, δεν κράτησε για πολύ. Το καλοκαίρι του 1917, οι Γαλλικές δυνάμεις “εκδίωξαν” τον Κωνσταντίνο από τον θρόνο. Την ηγεσία του κράτους ανέλαβε και πάλι ο Βενιζέλος, ο οποίος δεν άργησε να οδηγήσει, επίσημα πλέον, την χώρα στον πόλεμο.
Η Ελλάδα δεν ήταν η μόνη χώρα που μπήκε (επίσημα) στον πόλεμο το 1917. Στις 3 Φεβρουαρίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες εισήλθαν και αυτές στον πόλεμο στο πλευρό των συμμαχικών δυνάμεων. Ταυτόχρονα με την είσοδο των Η.Π.Α. στον πόλεμο, μια εσωτερική κρίση ανάγκασε μια από τις μεγάλες δυνάμεις της “Αντάντ” σε σταδιακή απόσυρση. Η επανάσταση που ξέσπασε στην Ρωσία τον Μάρτιο ανέτρεψε τον τσάρο Νικόλαο Β’ και άλλαξε το πολιτικό καθεστώς της χώρας. Μετά την “Οκτωβριανή επανάσταση”, η Ρωσία των μπολσεβίκων και του Λένιν υπέγραψε συνθήκη με την Γερμανία και εξήλθε από τον πόλεμο τον Μάρτιο του επόμενου έτους (1918). Η Γερμανία εξακολουθούσε να μάχεται σθεναρά έναντι των Γαλλοαμερικάνων στο “Δυτικό Μέτωπο”. Οι Γερμανοί πολίτες, ωστόσο, βλέποντας τους συμμάχους τους να τους εγκαταλείπουν, ζητούσαν ανακωχή και λήξη του πολέμου. Η κατάσταση αυτή σύντομα οδήγησε τον κάιζερ Γουλιέλμο Β’ στην εγκατάλειψη του θρόνου και στην εγκαθίδρυση αβασίλευτης δημοκρατίας στην χώρα. Δύο μέρες αργότερα, στις 11 Νοεμβρίου του 1918, λαμβάνει και επίσημα τέλος η αιματοχυσία, με την Γερμανία να υπογράφει την παράδοση της.
Ο πόλεμος μπορεί να τερματίστηκε το φθινόπωρο του 1918, ωστόσο, οι ολέθριες συνέπειες του εξακολουθούσαν να “βασανίζουν” για χρόνια την Ευρώπη. Η αιματοχυσία άφησε πίσω της 20.000.000 τραυματίες και 66.000.000 νεκρούς, με τις οικονομικές και υλικές καταστροφές στην Ευρώπη να είναι τεράστιες. Οι ηττημένες χώρες αναγκάστηκαν με συμφωνίες να παραχωρήσουν μεγάλες εδαφικές εκτάσεις, αλλά και σημαντικές οικονομικές αποζημιώσεις προς τις χώρες της “Αντάντ”. Οι περιορισμοί και οι “φόροι” που επιβλήθηκαν στις “Κεντρικές Δυνάμεις”, δημιούργησαν την αίσθηση αφόρητης καταπίεσης και καταναγκασμού. Σύντομα, η έκρυθμη αυτή κατάσταση θα οδηγούσε σε νέες συγκρούσεις και σε έναν ακόμα Παγκόσμιο Πόλεμο.
Πηγές: 24930.jpg (1000×684) (socialistparty.org.uk) Ο Α᾽ Παγκόσμιος Πόλεμος | Εγκυκλοπαίδεια Ολοκαυτώματος (ushmm.org) Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος – Αφιέρωμα – Σαν Σήμερα .gr (sansimera.gr) Απώλειες κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – Βικιπαίδεια (wikipedia.org) Φραγκίσκος Φερδινάνδος: Η δολοφονία του και οι ολέθριες συνέπειες της | Αφιερώματα (maxmag.gr) Microsoft Word – Papadimitriou Dimitris (venizelos-foundation.gr)
Σάββας Ασικίδης, Φοιτητής πολιτικών επιστημών
