Ένα από τα ζητήματα μείζονος σημασίας που έχει βασανίσει οικτρά το ελληνικό κράτος είναι αυτό της μουσουλμανικής μειονότητας της Θράκης. Αν μελετήσει κανείς δημογραφικά τόσο τον νομό Ξάνθης, όσο κι αυτόν της Ροδόπης, θα αντιληφθεί ότι περιέχουν ένα διόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό μουσουλμάνων Ελλήνων πολιτών, που είναι είτε Τουρκικής καταγωγής, είτε ανήκουν στη φυλή των Πομάκων ή αυτή των Ρομά. Πρόκειται ουσιαστικά για μία θρησκευτική μειονότητα η οποία κατοικεί εντός της ελληνικής επικράτειας από τον Ιούλιο του 1923, δηλαδή από την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης.
Μισό χρόνο πριν την υπογραφή της προκείμενης Συνθήκης, συγκεκριμένα τον Ιανουάριο του 1923, και στο πλαίσιο διπλωματικών μαραθωνίων ώστε να επισπευσθεί η υπογραφή της πρώτης, Ελλάδα και Τουρκία είχαν αμφότερες προχωρήσει στην επικύρωση της ελληνοτουρκικής σύμβασης, η οποία θα ρύθμιζε την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ των δύο χωρών. Επρόκειτο ουσιαστικά για ένα συνημμένο, που προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή των Χριστιανών της Τουρκίας και των μουσουλμάνων της Ελλάδας. Η ανταλλαγή αυτή μάλιστα, θα ίσχυε αναδρομικά για όλες τις μετακινήσεις που έλαβαν χώρα έχοντας ως μέρα έναρξης την αφετηρία του Α΄ Βαλκανικού πολέμου, ενώ, εξαιρούνταν από αυτήν για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας, οι Χριστιανοί Ορθόδοξοι της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου κι οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης. Το ζήτημα της ανταλλαγής ετέθη επί τάπητος από έναν κορυφαίο Νορβηγό διπλωμάτη της εποχής, τον Φρίντγιοφ Νάνσεν, που κατείχε τότε την ανώτατη θέση του Ύπατου Αρμοστή της κοινωνίας των Εθνών για τους προσφυγικού πληθυσμούς στην Εγγύς Ανατολή.
Αυτή η συμφωνία περί ανταλλαγής διέφερε καταρχήν από τις προηγούμενες, καθώς καθιέρωνε για πρώτη φορά στην ιστορία μαζικής μετακίνησης πληθυσμών, έχοντας μάλιστα υποχρεωτικό χαρακτήρα, μιας κι οι μέχρι τότε συμφωνίες ανταλλαγής πληθυσμών προέβλεπαν εκούσια μετανάστευση κατοίκων συγκεκριμένων μόνο περιοχών. Στην πραγματικότητα όμως οι κοινωνικές συνθήκες, όπως αυτές είχαν διαμορφωθεί μετά τη βίαιη έξοδο χιλιάδων Ελλήνων από τις πατρογονικές τους εστίες, που ακολούθησε την παταγώδη αποτυχία της Μικρασιατικής εκστρατείας, καθιστούσαν επιτακτική την υπογραφή μιας τέτοιου περιεχομένου συνθήκης. Εξάλλου, η υπογραφή της τελευταίας υποβοηθούσε τις βλέψεις των ηγετών των δύο κρατών, Ελευθερίου Βενιζέλου και Μουσταφά Κεμάλ, να αφοσιωθούν απρόσκοπτα κι απερίσκεπτα με ζητήματα τόσο εσωτερικής κι εξωτερικής φύσεως, όσο και πλήρους αφομοίωσης των νεοεγκατασταθέντων πληθυσμών. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε η μουσουλμανική μειονότητα της Βορείου Ελλάδος, που μέχρι και σήμερα απαριθμεί χιλιάδες μέλη.
Το ζήτημα όμως που δημιουργήθηκε και που πάση θυσία έπρεπε να διερευνήσουν οι δύο χώρες το συντομότερο δυνατό, ήταν ότι οι ανταλλάξιμοι πληθυσμοί ήταν κάθε άλλο παρά ομογενείς. Όπως ανάμεσα στους χριστιανούς που μετανάστευσαν στην Ελλάδα, συμπεριλαμβάνονταν αρκετοί μάλιστα ομιλητές της τουρκικής γλώσσας, έτσι κι ανάμεσα στους μουσουλμάνους που μετανάστευσαν στην Τουρκία, υπήρχαν αρκετοί κάτοικοι που μιλούσαν όχι μόνο την ελληνική αλλά και την αλβανική, τη βουλγαρική ή τη βλάχικη γλώσσα. Γεγονός το οποίο οφειλόταν κατά κύριο λόγο, στο σύστημα εσωτερικής και διοικητικής οργάνωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και πιο συγκεκριμένα θα έλεγε κανείς ότι οφείλεται στο σύστημα διοίκησης κι αποκέντρωσης των οθωμανικών «Μιλέτ», σύμφωνα με το οποίο ο διαχωρισμός των πολιτών γινόταν με βάση την εκάστοτε θρησκευτική ομάδα που ανήκε ο καθένας. Είναι προφανές ότι οι μουσουλμάνοι της Δυτικής Θράκης, πριν την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών, αποτελούσαν την αναμφισβήτητη πλειονότητα των κατοίκων της περιοχής, πράγμα το οποίο άλλαξε άρδην όταν η ελληνική πολιτεία εγκατέστησε μαζικά εκεί χριστιανούς από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη.
Από το 1923 μέχρι και το 1954, η Ελλάδα αναγνώριζε τη μειονότητα της Θράκης ως θρησκευτική κι όχι εθνική. Την άνοιξη του 1954 όμως επικυρώθηκε νόμος που προέβλεπε ότι τα σχολεία της μειονότητας θα αναγνωρίζονταν πλέον ως τουρκικά κι όχι ως μουσουλμανικά. Ο συγκεκριμένος νόμος ήταν ο πρώτος, κατά χρονική σειρά, που ρύθμιζε τα θέματα της μειονοτικής εκπαίδευσης της ελληνικής επικράτειας και τίθεται σε ισχύ μέχρι σήμερα. Η εκ νέου αλλαγή του χαρακτηρισμού αυτού από τουρκικά σε μουσουλμανικά ή μειονοτικά πραγματοποιήθηκε το Μάρτιο του 1972, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας. Ο χαρακτηρισμός των Πομάκων ως Τούρκων από την πλευρά της Άγκυρας, εξυπηρετεί μέχρι σήμερα παιχνίδια πολιτικής σκοπιμότητας με επεκτατικές και αλυτρωτικές βλέψεις και για αυτό το λόγο η Αθήνα, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 και πιο συγκεκριμένα μετά την τουρκική εισβολή στη «μεγαλόνησο» Κύπρο διαχωρίζει έκδηλα τους Πομάκους από την υπόλοιπη μειονότητα της Θράκης αναφέροντας τους χαρακτηριστικά ως μουσουλμάνους κι όχι ως Τούρκους.
Στις μέρες μας, η Θρακική μειονότητα διατηρεί τις θρησκευτικές της αντιλήψεις, τηρεί τα θρησκευτικά της έθιμα κι ασκεί γενικότερα τη λατρεία της ανεμπόδιστα, ακολουθώντας κατά γράμμα την γενική αρχή της ανεξιθρησκίας. Απολαμβάνει επίσης όχι μόνο όλα τα δικαιώματα του Έλληνα πολίτη, αλλά και συμμετέχει ενεργά και χωρίς κανέναν περιορισμό στην πολιτική ζωή της χώρας, αποτελώντας μάλιστα αναπόσπαστο κομμάτι αυτής, όπως ακριβώς αρμόζει εξάλλου σε ένα τόσο φύσει, όσο και θέσει πλήρως εκδημοκρατισμένο κράτος, όπου οι αρχές της πολιτικής και της θρησκευτικής ελευθερίας είναι θεσμικά κατοχυρωμένες από τον ανώτατο, πολιτειακό νόμο του κράτους, το Σύνταγμα.
Εν κατακλείδι, το μεγαλύτερο ίσως διακύβευμα της σύγχρονης εποχής όσον αφορά την Πομακική μειονοτική ταυτότητα συνιστάται στο ότι συλλαμβάνεται ως ιδιάζουσα κι ενδιάμεση ταυτότητα μεταξύ της ελληνικής και της τουρκικής, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη σε πολυσχιδείς πολιτικές χρήσεις -όχι ως συντελεστή βαρύτητας- αλλά ως συντελεστή άγνωστης προέλευσης κι ερμηνείας.
Ιωάννης Κελέσης, φοιτητής Βαλκανικών Σλαβικών Ανατολικών σπουδών
ΕΙΚΟΝΑ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: https://www.google.com/search?q=%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%B7+%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%BA%CE%B9%CE%BA%CE%B7+%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CE%B9%CE%B1&tbm=isch&ved=2ahUKEwjrnICKjtb7AhWU7bsIHdKICiMQ2-cCegQIABAA&oq=%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%B7+%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%BA%CE%B9%CE%BA%CE%B7+%CF%83%CE%B7%CE%BC%CE%B1%CE%B9%CE%B1&gs_lcp=CgNpbWcQAzoECCMQJzoFCAAQgAQ6BggAEAgQHjoHCAAQgAQQGFAAWMwmYI0oaABwAHgCgAHcA4gB0BySAQoxMC44LjQuMS4xmAEAoAEBqgELZ3dzLXdpei1pbWfAAQE&sclient=img&ei=6GeHY-uIEZTb7_UP0pGqmAI&bih=722&biw=1536#imgrc=6nQxucVoKvw1WM
