Τα τελευταία χρόνια οι λαοί της Ευρώπης και όλου του κόσμου βιώνουν ίσως πιο έντονα από ποτέ τον φόβο και την έλλειψη ελπίδας για το αύριο. Η παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 επηρέασε τα κράτη πρόνοιας και σε συνδυασμό με τη πανδημία και την εκτόξευση του πληθωρισμού, όλα αυτά έχουν ως αποτέλεσμα τα φαινόμενα των κοινωνικών ανισοτήτων και της φτώχειας να οξυνθούν σε σημαντικό βαθμό. Σε ακόμα πιο δύσκολη θέση βέβαια βρίσκονται και οι χώρες με υψηλό χρέος και με υπολειμματικά κράτη πρόνοιας, όπως η Ελλάδα.
Φτώχεια, φόβος και αβεβαιότητα, αυτό το τρίγωνο της απελπισίας φαίνεται να επικρατεί στις καρδιές πολλών ανθρώπων και θα συνεχίσει να κυριαρχεί εάν όλες οι δημοκρατικές κοινωνίες δεν υψώσουν ανάστημα απέναντι σε κάθε «ηγέτη» που διεξάγει πολέμους ή εφαρμόζει νεοφιλελεύθερες πολιτικές για να φροντίζει ούτως ώστε τα golden boys να πλουτίζουν και τα λαϊκά στρώματα να κινδυνεύουν από τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Πώς όμως μπορεί να γίνει αυτό; Πώς μπορούν οι άνθρωποι επιτέλους να αφυπνιστούν από αυτόν τον βούρκο; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα ίσως να βρίσκονται στη κριτική παιδαγωγική του Paulo Freire. Ο Paulo ήταν Βραζιλιάνος παιδαγωγός και φιλόσοφος. Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση το 1929 ήταν 8 ετών. Το γεγονός αυτό φαίνεται να του έδωσε τα ερεθίσματα για να αναπτύξει τη θεωρία του, τη κριτική παιδαγωγική. Σπούδασε νομική, φιλοσοφία, φαινομενολογία και ψυχολογία της γλώσσας και ενώ θα μπορούσε να ασκήσει τη δικηγορία, επέλεξε να αξιοποιήσει τις γνώσεις του για να εκπαιδεύσει αναλφάβητους συμπολίτες του. Δίδαξε μέχρι και 300 εργάτες ζαχαροκάλαμου γραφή και ανάγνωση μέσα σε 45 μέρες. Η κυβέρνηση της Βραζιλίας είδε ότι η μέθοδος του Freire είναι αποτελεσματική, όποτε προχώρησε στον σχεδιασμό και στη χρηματοδότηση ενός προγράμματος με τίτλο «πολιτιστικοί κύκλοι», βασισμένο στον τρόπο εκπαίδευσης του Paulo, προκειμένου και άλλοι άνθρωποι στη Βραζιλία να μορφωθούν. Το έργο του Freire δυστυχώς διακόπηκε λόγω του πραξικοπήματος το 1964 και ο ίδιος ο Paulo φυλακίστηκε και εξορίστηκε (Πουλόπουλος, 2014: 184-185).
Με την αποκατάσταση της δημοκρατίας ο Paulo επέστρεψε στη χώρα του και συμμετείχε ενεργά στον σχεδιασμό των εκπαιδευτικών προγραμμάτων μέχρι και τον θάνατό του το 1997. Μάλιστα, το βιβλίο του με τίτλο «Η Αγωγή των Καταπιεσμένων», πούλησε πάνω από 1 εκατομμύρια αντίτυπα και επηρέασε τον τρόπο σκέψης και δράσης πολλών παιδαγωγών ανά τον κόσμο. (Giroux, n.d.)
Ποιες είναι οι βασικές αρχές και αξίες της κριτικής παιδαγωγικής του Paulo Freire; Η κριτική παιδαγωγική αποσκοπεί στο να βοηθήσει τους μαθητές να διαμορφώσουν μια ελεύθερη συνείδηση, να αναγνωρίζουν τα αυταρχικά καθεστώτα και να αξιοποιούν τη φαντασία τους για να συνδέουν αυτά που μαθαίνουν με την αλήθεια και με την εξουσία. Για τον Freire, οι μαθητές μέσω της εκπαίδευσης αναστοχάζονται κριτικά τον κόσμο στον οποίο ζουν και αναπτύσσουν μια διάθεση να αλλάζουν τις κοινωνίες στις οποίες ζουν ως προς το καλύτερο. Η κριτική σκέψη και η κοινωνική αλλαγή είναι βασικά στοιχεία στη θεωρία της κριτικής παιδαγωγικής (Giroux, n.d.).
Το σύστημα μάθησης του Freire λοιπόν δεν αποτελεί ένα απλό σύστημα εκμάθησης τεχνικών, δεξιοτήτων και «στεγνής» αποστήθισης. Μέσω της κριτικής παιδαγωγικής οι άνθρωποι μελετούν τον κόσμο και προσπαθούν να κατανοήσουν τους λόγους για τους οποίους υπάρχουν προβλήματα στις κοινωνίες τους. Μπαίνουν σε μια διαδικασία ερμηνείας των καταστάσεων γύρω τους και αναζητούν τις πραγματικές αιτίες των κοινωνικών φαινομένων όπως είναι η ανεργία, η φτώχεια, ο θεσμικός ρατσισμός, οι έμφυλες ανισότητες, η έμφυλη βία, ο κοινωνικός αποκλεισμός κλπ. Μαθαίνουν επίσης να αναγνωρίζουν όλες τις μορφές εξουσίας που τυχόν τους περιορίζουν από το να ζουν με ανθρωπιά και αξιοπρέπεια, καθώς και να δημιουργούν μεταξύ τους συμμαχίες αντίστασης απέναντι σε κάθε καταπιεστικό καθεστώς, όποια μορφή και εάν έχει. Το πιο σημαντικό απ’ όλα είναι ότι οι άνθρωποι που εκπαιδεύονται από τη κριτική παιδαγωγική διαμορφώνουν μια τεκμηριωμένη άποψη για τα πολιτικά δρώμενα και να συμμετέχουν ενεργά στη κοινωνία.
Η κριτική παιδαγωγική του Freire σε ένα οικονομικό και πολιτικό σύστημα που βλέπει τους ανθρώπους ως μπαταρίες και όχι ως ολοκληρωμένες προσωπικότητες είναι ίσως πιο αναγκαία από ποτέ. Η εκπαίδευση δεν οφείλει απλά να παρέχει γνώσεις στους μαθητές για να γίνουν γρανάζια σε μηχανές (είτε ιδιωτικές είτε κρατικές), αλλά να τους προσφέρει τα απαραίτητα εργαλεία και γνώσεις ούτως ώστε στο μέλλον να είναι ενημερωμένοι και κριτικά σκεπτόμενοι πολίτες.
Νικολούδης Πέτρος, Kοινωνικός Eπιστήμονας – Φοιτητής Κοινωνικής Εργασίας
Βιβλιογραφία
Πουλόπουλος, Χ. (2014). Κρίση, φόβος και διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής. Εκδόσεις Τόπος
Giroux, H. (n.d.). Η κριτική παιδαγωγική, ο Paulo Freire και η τόλμη να σκέφτεσαι με πολιτικούς όρους.
