ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ
Η περιοχή των Βαλκανίων αποτέλεσε ανέκαθεν σφαίρα επιρροής χωρών, οι οποίες σήμερα αποτελούν τις ιδρυτικές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς και από μεγάλες δυνάμεις που βρίσκονται εκτός της ‘’Ευρωπαϊκής Ηπείρου’’, σε Ανατολή και Δύση αντίστοιχα. Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ (Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών) το 1991 και το τέλος των καταστροφικών πολέμων της Γιουγκοσλαβίας, ολόκληρη τη δεκαετία του ’90, επιβεβαιώθηκε η αστάθεια στην περιοχή, μια αστάθεια που καλά κρατεί από τις αρχές του 20ου αιώνα, λόγω των συνεχών συγκρούσεων μεταξύ των 6 χωρών των δυτικών Βαλκανίων (Αλβανία, Σερβία, Μαυροβούνιο, Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Κόσοβο, Βόρεια Μακεδονία). Σε μια τέτοια περίοδο αστάθειας, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτέλεσε δέλεαρ για την κοινωνική, πολιτική και οικονομική ανάπτυξη των Βαλκανικών χωρών.
Σημαντικό ρόλο στην Ευρωπαϊκή προοπτική, για τα κράτη των Δυτικών Βαλκανίων, έπαιξε η Ελλάδα. Όντας μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την 1η Ιανουαρίου 1981 και εξοικειωμένη με τους θεσμούς της, κλήθηκε να αποτελέσει το παράδειγμα και τον ρυθμιστή της Ευρωπαϊκής ελπίδας για τους δυτικούς της γείτονες. Έτσι και έγινε, αφού η σύνοδος κορυφής ΕΕ-Δυτικών Βαλκανίων κατέληξε στην Διακήρυξη της Θεσσαλονίκης τον Ιούνιο του 2003. Σε αυτή τη διακήρυξη τονιζόταν «το μέλλον των Βαλκανίων εντός της ΕΕ» γεγονός που εγκαινίαζε την προσπάθεια ανοικοδόμησης των κρατών αυτών υπό την αιγίδα της Ένωσης.
ΟΙ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ
Γίνεται φανερό πως υπάρχει μεγάλη εξάρτηση των Βαλκανίων από το Ευρωπαϊκό κέντρο. Όμως, από την άλλη μεριά, η ΕΕ δέχεται και ισχυρή αντίσταση από τη Βαλκανική περιφέρεια. Αυτή η αντίσταση ανάγεται στην αδυναμία σύμπλευσης των Βαλκανικών με τα «Κριτήρια της Κοπεγχάγης’’, με λίγα λόγια τα κριτήρια ένταξης στην Ένωση. Τα βασικότερα από αυτά είναι το κράτος δικαίου, τα ανθρώπινα και μειονοτικά δικαιώματα και η εδραιωμένη δημοκρατία εντός του κράτους. Τα συγκεκριμένα κριτήρια ,όμως, σε ορισμένα από τα προαναφερόμενα κράτη, είτε δεν υπήρξαν ποτέ στην ιστορία τους, είτε, αν υπάρχουν, ερμηνεύονται από τις κοινωνίες των κρατών αυτών με διαφορετικούς τρόπους από το ‘πρότυπο’ των Ευρωπαίων. Το οργανωμένο έγκλημα, η διαφθορά, η έλλειψη συστήματος δικαίου και η παροχή στήριξης των κυβερνήσεων σε συστήματα πελατειακών δικτύων, αποτελούν τις κυριότερες παθογένειες των Δυτικών Βαλκανίων. Η έλλειψη πολιτικής βούλησης, η διαρκής εξάρτηση από εξωτερικούς φορείς καθώς και το ιστορικό των πολέμων στην περιοχή είναι οι κυριότεροι λόγοι για τους οποίους καθυστερεί, ή μπορεί να μην επιτευχθεί ποτέ η ένταξη αυτών των κρατών στην ΕΕ.
ΟΙ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΕΣ ΤΗΣ ΕΕ
Έχουμε την τάση τις περισσότερες φορές να αποδίδουμε το φταίξιμο, για την καθυστέρηση της ένταξης, αποκλειστικά στα κράτη των Βαλκανίων τα οποία αντιμετωπίζουν εσωτερικά προβλήματα ή δεν διαθέτουν ένα είδος πολιτικής και δημοκρατικής κουλτούρας. Αφού όμως εξετάσουμε τα προβλήματα που υπάρχουν στα Βαλκάνια, θα πρέπει να εξετάσουμε και την άλλη όψη του νομίσματος, τις παθογένειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αρχικά, η Ένωση αντιμετωπίζει πρόβλημα εσωτερικά με τα θεσμικά της όργανα, αφού το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που ασκεί την εκτελεστική εξουσία, υπερέχει του Κοινοβουλίου που ασκεί τη νομοθετική εξουσία δημιουργώντας κενό εξουσίας. Όσον αφορά την συμπεριφορά της Ένωσης προς τα κράτη, ορισμένες φορές η Ένωση αδιαφορεί να διεξάγει διάλογο με κράτη που το κυβερνών κόμμα δεν είναι φιλικά διακείμενο προς τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Η αδιαφορία όμως αυτή, είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη για περιοχές, όπως τα Βαλκάνια, που εύκολα μπορεί να επέλθει αποσταθεροποίηση της περιφέρειας. Τέλος, η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζει ξεκάθαρο δημοκρατικό έλλειμμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το προτεκτοράτο της Ένωσης, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, όπου ο Ύπατος Εκπρόσωπος της ΕΕ αλλάζει τις τοπικές κυβερνήσεις σαν τα ‘‘πουκάμισα” επειδή δεν ακολουθούν κατά γράμμα τις εντολές του, δημιουργώντας έτσι ένα κλίμα αυταρχισμού, ανασφάλειας και απέχθειας προς την Ένωση, στον τοπικό πληθυσμό.
ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ
Η περίπτωση της ένταξης των Δυτικών Βαλκανίων παρουσιάζει τεράστια διαφορά σε σύγκριση με την ένταξη κρατών της Νότιας Ευρώπης. Στην περίπτωση της Νότιας Ευρώπης, πρώτα γινόταν η ένταξη ενός κράτους και ύστερα, σε μακροπρόθεσμο επίπεδο τονιζόταν η απαίτηση της εκπλήρωσης των κριτηρίων. Αντίθετα, στα Δυτικά Βαλκάνια δίνεται αυστηρή προσοχή στην προενταξιακή περίοδο. Αυτό συμβαίνει διότι στη βαλκανική περιφέρεια η κατάσταση είναι πιο έκρυθμη και επικίνδυνη, οπότε και η Ένωση θέλει με κάθε τρόπο να αποφύγει τυχόν συγκρούσεις που εύκολα μπορούν να δημιουργηθούν από λανθασμένες και γρήγορες κινήσεις.
Το πρώτο κράτος των Δυτικών Βαλκανίων που ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με την ΕΕ είναι το Μαυροβούνιο. Η αίτηση της χώρας προς την ΕΕ έγινε το 2008. Όμως, μόλις τον Ιούνιο το 2012 ξεκίνησαν επίσημα οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις. Στην ίδια λογική η Σερβία έκανε αίτηση προς την ΕΕ το 2009 αλλά οι πρώτες ενταξιακές διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν από τον Δεκέμβριο του 2015. Βέβαια το Βελιγράδι και οι Βρυξέλλες έχουν τεράστια διάσταση σε αρκετά θέματα, με σημαντικότερο το ζήτημα του Κοσόβου. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια, η κοινή γνώμη της Σερβίας κινείται ευνοϊκότερα προς τη Ρωσία παρά προς την ΕΕ.
Οι ελπίδες της Ένωσης εναποτέθηκαν πλέον, σε Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία. Ειδικά για την δεύτερη, μετά τη Συμφωνία των Πρεσπών το καλοκαίρι του 2018 και την αλλαγή του ονόματος του κράτους μετέπειτα, υπήρχε συγκρατημένη αισιοδοξία για την έναρξη των διαπραγματεύσεων. Στη Σύνοδο Κορυφής τον Οκτώβριο του 2019 και ενώ όλα έκλειναν προς τη θετική έκβαση για τις δύο χώρες, το βέτο του Γάλλου Προέδρου Μακρόν, χάλασε τα σχέδια τους. Ο Μακρόν με αυτό το βέτο ζητούσε μεταρρύθμιση στην ευρωζώνη λόγω των πιέσεων που δέχεται από την Γερμανία, αλλά και βελτίωση της ίδιας της ενταξιακής διαδικασίας διότι, όπως υποστήριξε, αν γίνει η κίνηση προς τα εμπρός για την υποδοχή νέων μελών, είναι μη αναστρέψιμη και μπορεί να έχει τραγικές συνέπειες για την Ένωση. Η Δανία και η Ολλανδία εξέφρασαν, ακόμη, ανησυχίες υποστηρίζοντας ότι η Αλβανία δεν ήταν έτοιμη.
Από το βέτο επηρεάστηκε σε μεγαλύτερο βαθμό η Βόρεια Μακεδονία, διότι η Συμφωνία των Πρεσπών, που υποτίθεται ότι ήταν το κλειδί για την έναρξη των διαπραγματεύσεων, τώρα τέθηκε υπό αμφισβήτηση. Μαζί της τέθηκε υπό αμφισβήτηση και ο πρωθυπουργός της χώρας, ο Ζόραν Ζάεφ που υπέγραψε τη Συμφωνία. Ο Ζάεφ μάλιστα, παραιτήθηκε από τη θέση του προκηρύσσοντας εκλογές- οι οποίες αναβλήθηκαν 2 φορές λόγω κορωνοϊού- . Η κίνηση του Μακρόν αποσταθεροποίησε την περιφέρεια προκαλώντας την έλευση ‘’μνηστήρων’’ για τα Δυτικά Βαλκάνια, εξ’ Ανατολής, της Τουρκίας, της Ρωσίας, της Κίνας καθώς και των κρατών του Κόλπου. Η Σερβία από την άλλη μεριά, απογοητεύτηκε από την κίνηση του Μακρόν και επιβεβαιώθηκε πως δεν μπορεί στηρίζεται εξολοκλήρου στην Ένωση, κι αυτό γίνεται φανερό από το ‘’δώρο’’ των μαχητικών αεροσκαφών που της έκανε η Ρωσία.
Τελικώς, στις 24 Μαρτίου 2020 σε σύσκεψη μέσω βιντεοσυνομιλίας, λόγω της έκτακτης κατάστασης της πανδημίας, οι Υπουργοί Εξωτερικών της ΕΕ αποφάσισαν να ξεκινήσουν τις συνομιλίες για ένταξη των δύο χωρών στην Ένωση. Βέβαια όπως και στη περίπτωση Μαυροβουνίου και Σερβίας, ενδέχεται τα πρώτα κεφάλαια των ενταξιακών διαπραγματεύσεων να ανοίξουν σε δύο με δυόμιση χρόνια, αφού οι χώρες (Αλβανία και Βόρεια Μακεδονία) θα έχουν ευθυγραμμίσει την πολιτική τους σύμφωνα με τα σημεία που θα τους υποδείξει η Επιτροπή. Τα δύο κράτη έχουν επιτύχει αρκετά σπουδαία πράγματα όσον αφορά την ευρωπαϊκή τους πορεία, όμως χρειάζεται ακόμα περισσότερη προσπάθεια και μεταρρύθμιση με απώτερο σκοπό την ένταξη. Δεν μπορεί να ειπωθεί κάτι περισσότερο όσον αφορά την ευρωπαϊκή πορεία των χωρών, αλλά μόνο η πάροδος του χρόνου θα τα δείξει όλα.
Βασίλης Τσιαπάλας, Φοιτητής Βαλκανικών, Σλαβικών και Ανατολικών Σπουδών
