Το σκάνδαλο της Μεσοποταμίας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο αποτέλεσε ένα κατασκευασμένο από τους Βρετανούς σκάνδαλο. Η ήττα και η αποτυχία των βρετανικών στρατευμάτων στην περιοχή της Μεσοποταμίας αποδόθηκε στο ανεπαρκές ιατρικό σύστημα της περιοχής. Το σκάνδαλο ως εφεύρεση εξυπηρέτησε, ώστε να βρεθεί κάποιος έξωθεν αποδιοπομπαίος τράγος στον οποίο η απόδοση της ευθύνης της ήττας θα κατασκευαζόταν ως μη βρετανική και ταυτοχρόνως θα άφηνε χώρο στην γένεση ενός οράματος οικοδόμησης του εξαντλημένου και αναποτελεσματικού τοπικού ιατρικού συστήματος και κατ’επέκταση της ίδιας της Μεσοποταμίας. Οι αποικιοκρατικές βλέψεις των Βρετανών εντοπίζονται στον ιατρικό λόγο των ιατρών της Αυτοκρατορίας. Η αφήγησή μου θα χρωματιστεί από τα χωρία επιστολών, γραμμένων από στρατιωτικούς ιατρούς. Σκοπός αυτής της προσθήκης είναι η παρακολούθηση του τρόπου με τον οποίο ο ιατρικός λόγος δομείται, δομεί, εφευρίσκεται και εφευρίσκει τον εαυτό της και την ίδια την Μεσοποταμία ως τόπο ιατρικά (και κατ’επέκταση πολιτισμικά) μακριά από την Δύση.
Ο Major Harry Siderson αναφέρει στις σημειώσεις του κατά την διάρκεια του ταξιδιού του προς την Μεσοποταμία: «Η συγκεντρωμένη γνώση της γεωγραφίας, των ανθρώπων και της περιοχής ήταν πενιχρή…Όλοι γνωρίζαμε, φυσικά, ότι η Μεσοποταμία ήταν αποτυπωμένη στην Παλαιά Διαθήκη, την Ασσυριακή και την Βαβυλωνιακή ιστορία: ότι εντός της βρισκόταν ο κατά την παράδοση Κήπος της Εδέμ…». Ο λόγος του Siderson φανερώνει την εφευρεμένη εικόνα που είχε πλάσει ο δυτικός κόσμος για την περιοχή της Μεσοποταμίας: ένας τόπος εμποτισμένος με μια Χριστιανική θρησκευτικότητα και ένα ένδοξο ιστορικό βάθος στο οποίο εντοπίζονται οι απαρχές του ίδιου του παραδείσου. Αυτή η κατ’ επιλογή σύνθεση της λαμπρότητας και της ιερότητας της εδαφικότητας της Μεσοποταμίας ήρθε σε πλήρη αποδόμηση όταν ειδώθηκε και βιώθηκε από κοντά. Ο ιατρικός λόγος εντοπίζει μία χαμένη ενδοξότητα και η ίδια η Μεσοποταμία παρουσιάζεται ως το λίκνο και ο τάφος του πολιτισμού. «Είχα μεγαλώσει με την εικόνα της ‘’Πόλης των Χαλιφών’’ ως μια πραγματικά ‘’αμυδρή, φωτισμένη από το φεγγάρι, πόλη της απόλαυσης’’. Απογοητεύτηκα πικρά…και οι γυναίκες που πέρναγαν, καλυμμένες στα μαύρα φιγούρες, δεν έκαναν τίποτα για να φωτίσουν την σκηνή» (Siderson). Η ρήξη μεταξύ μύθου και πραγματικότητας αποτυπώνεται στην φυλετικοποιημένη και σκοτεινή όψη της Μεσοποταμίας που οικοδομείται στον λόγο των ιατρών. Εδώ μία επίκληση στο Edward Said θα ήταν αρκετά διαφωτιστική. Ο ίδιος θεωρεί πως μέσω του επιστημονικού αποικιοκρατικού λόγου οικοδομείται μια εικόνα της Ανατολής ως ολότελα έτερη και εξωτικοποιημένη σε σχέση με την Δύση.
Η αντίθεση του μύθου και της πραγματικότητας της Μεσοποταμίας αποτυπώνεται και στην χρήση της αντίθεσης των όρων του τροπικού/μη τροπικού. Η Μεσοποταμία πλαισιώνεται από την μεταφορά του τροπικού. Η γεωγραφία της, το κλίμα της, οι περιβαλλοντολογικές συνθήκες ερμηνεύονται με βάση έναν περιβαλλοντολογικό ντετερμινισμό. Αυτή η προσέγγιση δημιουργούσε μια αλλόκοτη οικολογία της ασθένειας η οποία λειτουργεί με ανεξήγητο τρόπο στις σωματικότητες των στρατιωτών. Ο Baily αναφέρει πως οι στρατιωτικοί αρρώσταιναν δίχως προφανή ιατρικό λόγο, παρουσίαζαν «Νευρασθένεια, πονοκέφαλο, νευρικότητα, αϋπνία, αδυναμία συγκέντρωσης…(Σε ορισμένες ακραίες περιπτώσεις οι ασθενείς έπεφταν αναίσθητοι, το πρόσωπό τους γινόταν μπλε, έπαυαν να αναπνέουν και ήταν σύνηθες να πεθαίνουν σε λίγα λεπτά». Αν και μη τροπική γεωγραφικά περιοχή η Μεσοποταμία κατασκευάστηκε ως τέτοια και η ίδια η μορφολογία της αναδείχθηκε σε παθολογία.
Φυσικά κάθε παθολογικό στοιχείο χρήζει επιδιορθώσεως και θεραπείας. Ο όρος «αποικιακές παθολογίες» του Warwick Anderson αναπαριστά αυτή ακριβώς την υποτιθέμενη αδυναμία της τοπικής αποικιοκρατούμενης εδαφικότητας να είναι αποδοτική και συνεπώς να κραυγάζει οδυνηρά για βοήθεια και θεραπεία από τους αποίκους της. Η τοπική παθολογία χρειάζεται αποικιοκρατική σωτηρία. Οι θεραπευτικές υποσχέσεις της Αυτοκρατορίας και το όραμα της αναδόμησης ενός νέου κόσμου που θα αναστηθεί από τις στάχτες του ένδοξου παρελθόντος και θα εμποτιστεί με τον εκσυγχρονισμό, την τεχνογνωσία και την πολιτισμική ανωτερότητα της Δύσης ήταν μια συνταγή δίχως περιθώριο αποτυχίας.
“Είναι αυτή η αρχή μιας νέας εποχής, όταν η χώρα του Ιράκ θα ξαναπάρει την θέση της ανάμεσα στις άλλες χώρες του κόσμου…όταν τα νερά του Τίγρη και του Ευφράτη θα αντανακλούν ξανά το μεγαλείο των κτιρίων και οι κήποι σαν παράδεισος θα ξεπερνούν ακόμα και εκείνους των βασιλείων των Περσών, των Ασσυρίων και των Βαβυλωνίων” (Baily).
Χρύσα Χατζηκανέλλου-Γαζή, Κοινωνική ανθρωπολόγος
Πηγή Εικόνας: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/4e/The_Navy_in_Baghdad_Art.IWMART1843.jpg
