Written by 6:00 μμ Αφιερώματα, Επικαιροτητα

Αφιέρωμα στο Τζαμί Τζισταράκη | Μαρία Ποταμίτη

Ίσως για πολλούς, να είναι αξιοπερίεργο το γεγονός οτι οι Οθωμανοί είχαν ως άγραφο νόμο την απαγόρευση της καταστροφής των αρχαίων μνημείων από τον οποιονδήποτε, ακόμα και από έναν αξιωματούχο της Υψηλής Πύλης, όπως ήταν ο Τζισταράκης.

Περιμετρικά της πλατείας Μοναστηρακίου και συγκεκριμένα δίπλα ακριβώς από τη περίφημη Βιβλιοθήκη του Ανδριανού βρίσκεται ένα από τα έλαχιστα δείγματα θρησκευτικής αρχιτεκτονικής της δεύτερης περιόδου (1689 – 1821) της Τουρκοκρατίας στην Αθήνα, το τζαμί Τζισταράκη.

Οικοδομήθηκε το 1759 με εντολή του τότε κυβερνήτη των Αθηνών Μουσταφά Αγά Τζισταράκη, ικανοποιώντας την επιθυμία του Σουλτάνου και δένοντας ταυτόχρονα, εν αγνοία του, τη προσωπική του μοίρα, το κισμέτ του, με αυτό. Τόσο μεγάλη ήταν η επιθυμία του βοεβόδα να κατασκευαστεί το συγκεκριμένο τέμενος, ώστε μπροστά στην ένδεια των πρώτων υλών δεν διστάσε να επιτρέψει την απόσπαση και την κονιορτοποιήση ενός από τους στύλους του ναού του Ολυμπίου Διός, που βρίσκεται σχετικά κοντά. Βέβαια, αρκετές ιστορικές πηγές [1] καταδεικνύουν τη παρακείμενη ρωμαïκή Βιβλιοθήκη ως το μνημείο που υπέστη τη φθορά, ή ακόμα καλύτερα, τη βεβήλωση. Γιατί πράγματι ήταν μια μορφή ιεροσυλίας η συγκεκριμένη πράξη, αναγνωρισμένη όχι μόνο από εμάς που το βλέπουμε από μεγάλη απόσταση και φορώντας τα γυαλιά της σύχρονης θεωρίας περί προστασίας των μνημείων, αλλά και από τους Οθωμανούς εκείνης της περιόδου.

Πηγή Εικόνας: https://www.google.com/search?q=%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7&tbm=isch&hl=el&chips=q:%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE+%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7,online_chips:%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B9%CF%84%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE:y2r3ILUA8p8%3D&rlz=1C1CHBD_enGR919GR919&sa=X&ved=2ahUKEwjN_prQs9ruAhURcxQKHZ0XBtgQ3VZ6BAgBEBs&biw=1903&bih=969#imgrc=W0RteG1hkLXK6M&imgdii=2FZ7oJXCqH-fSM

Ίσως για πολλούς, να είναι αξιοπερίεργο το γεγονός οτι οι Οθωμανοί είχαν ως άγραφο νόμο την απαγόρευση της καταστροφής των αρχαίων μνημείων από τον οποιονδήποτε, ακόμα και από έναν αξιωματούχο της Υψηλής Πύλης, όπως ήταν ο Τζισταράκης. Ανεξάρτητα, αν προσέδιδαν μία μεταφυσική διάσταση στη πράξη, φοβούμενοι τη θεïκή τιμωρία ως απάντηση στη βεβήλωση, αυτό δεν μειώνει στο ελάχιστο την αξία μίας κουλτούρας που σέβεται, έστω και μετά φόβου, τη πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού υπό κατοχή. Σε αντίθεση, με τον «πολιτισμένο» βενετσιάνο Μοροζίνι, που ένα αιώνα σχεδόν πριν, στη προσπάθεια του να απελευθερώσει τους χριστιανούς κατοίκους των Αθηνών, θεώρησε σκόπιμο να βομβαρδίσει την Ακρόπολη και να καταστρέψει ένα σημαντικό τμήμα της. Δυστυχώς, υπάρχουν πολλά τέτοια παραδείγματα ανά τους αιώνες.

Για την ιστορία πάντως, ο Τζισταράκης προσπάθησε να αποφύγει τη τιμωρία, καταφεύγοντας ακόμα και στη δωροδοκία του ανώτερου του, πασά του Ευρύπου, όμως δεν είχε κανένα αποτέλεσμα. Η διοικητική του καθαίρεση ήταν δεδομένη καθώς και η λαïκή καταδίκη του ως υπεύθυνου για την επιδημία της πανώλης που ξέσπασε την ίδια χρονιά στη πόλη.

Εικ. 1. Κάτοψη Κτηρίου
Πηγή Εικόνας: https://l.facebook.com/l.php?u=https%3A%2F%2Fwww.academia.edu%2F39209111%2F%25CE%2597_%25CE%259F%25CE%2598%25CE%25A9%25CE%259C%25CE%2591%25CE%259D%25CE%2599%25CE%259A%25CE%2597_%25CE%2591%25CE%25A1%25CE%25A7%25CE%2599%25CE%25A4%25CE%2595%25CE%259A%25CE%25A4%25CE%259F%25CE%259D%25CE%2599%25CE%259A%25CE%2597_%25CE%25A3%25CE%25A4%25CE%2597%25CE%259D_%25CE%2595%25CE%259B%25CE%259B%25CE%2591%25CE%2594%25CE%2591_%25CE%25A5%25CE%25A0%25CE%259F%25CE%25A5%25CE%25A1%25CE%2593%25CE%2595%25CE%2599%25CE%259F_%25CE%25A0%25CE%259F%25CE%259B%25CE%2599%25CE%25A4%25CE%2599%25CE%25A3%25CE%259C%25CE%259F%25CE%25A5_%25CE%2594%25CE%2599%25CE%2595%25CE%25A5%25CE%2598%25CE%25A5%25CE%259D%25CE%25A3%25CE%2597_%25CE%2592%25CE%25A5%25CE%2596%25CE%2591%25CE%259D%25CE%25A4%25CE%2599%25CE%259D%25CE%25A9%25CE%259D_%25CE%259A%25CE%2591%25CE%2599_%25CE%259C%25CE%2595%25CE%25A4%25CE%2591%25CE%2592%25CE%25A5%25CE%2596%25CE%2591%25CE%259D%25CE%25A4%25CE%2599%25CE%259D%25CE%25A9%25CE%259D_%25CE%2591%25CE%25A1%25CE%25A7%25CE%2591%25CE%2599%25CE%259F%25CE%25A4%25CE%2597%25CE%25A4%25CE%25A9%25CE%259D%3Ffbclid%3DIwAR1uBnRT0Njg2Qnk4NupsrzHgLoHKZ5Q7uLGfjbB6rovSRbEossug2KLYGE&h=AT1j5GHBmVHMGM9qYE0i0kS43RCijY0i1nUqPQ3XdE6goP-rMBi1rbxQi3WThJpWwE4I2l2ZvXLIEiFSNC37Aw-bbwVGC9Zmv0RrYc4D60WeU8u-uKgXOOBDtSLkR1UGkX67fA

Από αρχιτεκτονικής άποψης, το κτήριο έχει τετραγωνική κάτοψη (εικ. 1), με  εσωτερικό χώρο δύο επιπέδων. Σε αντίθεση, με τον αρχικό σχεδιασμό όπου ο χώρος ήταν ενιαίος. Το τέμενος καταλαμβάνει το δεύτερο επίπεδο και αποτελείται από μία μεγάλη αίθουσα προσευχής στην οποία κυριαρχεί το μιχράμπ (εικ. 2). Το θρησκευτικό σύμβολο, ως είθισται, είναι τοποθετημένο στο μέσον της ανατολικής πλευράς, με προσανατολισμό τη Μέκκα. Την αίθουσα επίσης, στεγάζει ημισφαιρικός τρούλος με περίβλημα το οποίο αρχικά ήταν από μολυβδο και στη συνέχεια από κεραμίδια.

Εικ. 2. Εσωτερικός Χώρος με Οπτική προς το Μιχράμπ
Πηγή Εικόνας: https://l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fwww.mnep.gr%2Fgr%2Fto-mouseio%2Fnea%2Fto-tzami-tzisdaraki-kleinei-prosorina%2F%3Ffbclid%3DIwAR238TZY14MmptnJM2izdPMLzU-TIePD_RdWICgnjpC30xbogJn3R_oQRkI&h=AT1j5GHBmVHMGM9qYE0i0kS43RCijY0i1nUqPQ3XdE6goP-rMBi1rbxQi3WThJpWwE4I2l2ZvXLIEiFSNC37Aw-bbwVGC9Zmv0RrYc4D60WeU8u-uKgXOOBDtSLkR1UGkX67fA

Στη δυτική δε, πλευρά του μνημείου βρίσκεται η μοναδική είσοδος στο χώρο με τη χαρακτηριστική ιδρυτική επιγραφή στο επάνω τμήμα της. Είναι διακοσμημένη με περίτεχνα μαρμάρινα ανάγλυφα. Σύμφωνα με τους περιηγητές της εποχής το τζαμί διέθετε, στη νοτιοδυτική γωνία του, και μιναρέ (εικ. 3). Δυστυχώς, κατεδαφίσθηκε την περίοδο μεταξύ 1839 και 1843.

Εικ. 3. Απεικόνιση του Τζαμιού κατά τον 19ο αιώνα
Πηγή Εικόνας: https://l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Farchaeologia.eie.gr%2Farchaeologia%2FGr%2Farxeio_more.aspx%3Fid%3D91%26fbclid%3DIwAR3Gk8RRwPdu32w_VgA1CxpPnB6SYeq2jnXp21ZVdOPAWvGejtZnpMKowPA&h=AT1j5GHBmVHMGM9qYE0i0kS43RCijY0i1nUqPQ3XdE6goP-rMBi1rbxQi3WThJpWwE4I2l2ZvXLIEiFSNC37Aw-bbwVGC9Zmv0RrYc4D60WeU8u-uKgXOOBDtSLkR1UGkX67fA

Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης, το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως χώρος συνελεύσεων της Κοινότητας, ενώ μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830 είχε εναλλασσόμενη χρήση από φυλακή σε χώρο άσκησης των στρατιωτικών μουσικών [2]. Πιθανότατα, ο αυθεντικός ιερός χαρακτήρας του μνημείου, σε συνδυασμό με τις φιλόμουσες φάσεις επαναχρήσης να ενέπνευσε τους ιθύνοντες, ώστε στις αρχές του 20ο αιώνα να το παραχωρήσουν στο Μουσείο Ελληνικών Χειροτεχνημάτων, το οποίο αργότερα μετονομάστηκε σε Μουσείο Ελληνικής Λαïκής Τέχνης. Τη διαμόρφωση του σε εκθεσιακό χώρο ανέλαβε το 1915, ο τότε σπουδαίος αρχιτέκτονας και αρχαιολόγος, Αναστάσιος Ορλάνδος, σύμφωνα με τα σχέδια του οποίου κατασκευάσθηκαν αργότερα το εσωτερικό πατάρι (1920) και το ισόγειο κτίσμα στην ανατολική πλευρά [3].

Άξιο λόγου είναι πάντως το γεγονός ότι το 1966 το τζαμί, όντας ήδη μουσειακός χώρος, υπέστη μερικές τροποποιήσεις ώστε να μπορέσει ο έκπτωτος μονάρχης της Σαουδικής Αραβίας, Ίμπιν Σαούντ, να εκτελέσει τα θρησκευτικά του καθήκοντα.

Ως κύρια έδρα του μουσείου Ελληνικής Λαïκής Τέχνης υπήρξε έως το 1973 οπότε και μετακόμισε. Από τότε έως το 2014 λειτούργησε ως παραρτημά του, φιλοξενώντας μια εντυπωσιακή συλλογή κεραμικών του Βασίλη Κυριαζόπουλου, διατηρώντας με αυτό τον τρόπο τη μοναδικότητα να είναι το μόνο επισκέψιμο τζαμί της Αθήνας, έστω και υπό το καθεστώς του μουσείου.

Σήμερα το τζαμί Τζισταράκη ή τζαμί του Κάτω Παζαριού είναι κλείστο για το κοινό, λόγω εργασιών αποκατάστασης. Κύριος στόχος των εργασιών είναι η ανάδειξη της ιστορικής αξίας του οικοδομήματος και η ένταξη του, ως προθάλαμου, στη περιήγηση των επισκεπτών στα πολιτιστικά αγαθά της Νεότερης Ελλάδας.

Πηγή Εικόνας: https://www.google.com/search?q=%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7&tbm=isch&hl=el&chips=q:%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7&rlz=1C1CHBD_enGR919GR919&sa=X&ved=2ahUKEwjE8pHhsNruAhW_AGMBHecYAWYQ3VZ6BAgBEBk&biw=1903&bih=969#imgrc=1nUoTmHonFsCiM

[1] Αναφορά στο «Χρονικό του Άνθιμου» από το  συλλογικό έργο Η Οθωμανική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, σελ.74.

[2] Πηγή πληροφορίας είναι η επίσημη ιστοσελίδα του Μουσείου Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού.

[3] Η Οθωμανική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, σελ.76.

Βιβλιογραφία:

  • Συλλογικό Έργο, Υπουργείο Πολιτισμού, Διεύθυνση Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων, Πούλη Ραïνα, Η Οθωμανική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Εκδόσεις Λιβάνη, Αθήνα 2009, σελ. 74 -76.
  • Δημούλης Κ. Σημειώσεις κατά τη διάρκεια των μαθημάτων Ιστορία και Υλικός Πολιτισμός, Αθήνα 2020.

Μαρία Ποταμίτη, Συντηρήτρια Έργων Τέχνης και Αρχαιοτήτων

Πηγή Εικόνας: https://www.google.com/search?q=%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7&tbm=isch&hl=el&chips=q:%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BC%CE%AF+%CF%84%CE%B6%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7,online_chips:%CE%BA%CF%84%CE%AF%CF%81%CE%B9%CE%BF:N4Z2FrqSAvs%3D&rlz=1C1CHBD_enGR919GR919&sa=X&ved=2ahUKEwiX1qrgsNruAhXI0-AKHX36DIMQ4lYoBHoECAEQIQ&biw=1903&bih=969#imgrc=XipiKisN-DvuNM&imgdii=gHXESyZ3dtMVmM

(Visited 28 times, 1 visits today)

Κλείσιμο